Հայոց պատմության հազարամյակներ ընդգրկող ընթացքի մեջ կարևորագույն տեղ է զբաղեցնում Հաղպատի պատմությունը: Այն գրվել է հայոց թագավորների ու թագուհիների պետականամետ գործունեությամբ, իշխանների ու իշխանուհիների պայքարի արդյունքում, կրոնական գործիչների աղոթքներով ու գիտնականների մտքի զորությամբ, գյուղացիների աշխատասիրությամբ և հայրենիքին զավակներ պարգևելով:

Մեր օրերում Հաղպատ գյուղն իր պատմամշակութային բազում հուշարձաններով և գեղատեսիլ բնությամբ համարվում է Հայաստանի այցեքարտը, իսկ Հաղպատի վանքը՝ հայերին միավորող խորհրդանիշ:

Այն գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզում՝ Առաջնագլուխ և Սուրբ Լույս լեռների լանջերին: Գյուղի հյուսիս-արևմուտքից հոսում է Հայաստանի ամենաջրառատ գետը՝ Դեբեդը, իսկ արևմուտքից՝ Հաղպատի ձորով հոսող Աչեր գետը: Հաղպատի մի կողմում անտառապատ լեռներն են, իսկ մյուս կողմում՝ սարահարթը և անդնդախոր ձորերը: Այս հրաշալի բնապատկերն է, որ դարեր շարունակ ոգեշնչել է հայերին ստեղծել հրաշակերտ կոթողներ ու մշակութային արժեքներ և շարունակել ապրել այդտեղ:

Հնագույն ժամանակներից մինչև տաճարի շինարարություն

Հաղպատը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է, սակայն նրա պատմությունը հիմնականում ներկայացվում է 10-րդ դարից սկսած: Այս հանգամանքն իր հստակ պատճառներն ունի, որոնք կապված է նախ և առաջ քրիստոնեական հռչակավոր տաճարի կառուցման և հետևաբար պատմության մեջ նոր, նշանակալի էջ բացելու հետ: Մյուս պատճառն այն է, որ շատ քիչ է ուսումնասիրվել Հաղպատ գյուղի պատմության մ.թ.ա. ժամանակաշրջանը և դրան հաջորդող 1-ից 9-րդ դարերը:

Հաղպատի տարածքը հնում հայտնի է եղել Սուրբ Լույս անունով: Այդտեղ հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 2-ից 1-ին հազարամյակներով թվագրվող հնավայրեր, որոնցից մեկը Սուրբ Լույս լեռան ստորոտին գտնվող բնակատեղին է: Նույն ժամանակաշրջանի է վերագրվում «Ագռավի տապան» անունով հայտնի դամբարանադաշտը: Խիստ սակավաթիվ պեղումների արդյունքում գյուղի տարբեր վայրերից հայտնաբերվել են հնագիտական մի շարք առարկաներ, այդ թվում՝ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի սկզբներով թվագրվող կանգնած ձիու բրոնզե արձանիկ, մ.թ.ա. 12-ից 9-րդ դարերով թվագրվող բրոնզե օձագլուխ ապարանջաններ, ծարիրից կոճակներ, կավե սափորներ ու բաժակներ, նիզակի բրոնզե շեղբ և երկաթյա բեկորներ, մ.թ.ա. 9-ից 6-րդ դարերով թվագրվող երկաթյա դանակ:

Հայտնի է, որ Հայաստանի քրիստոնեական հռչակավոր վանական համալիրները կառուցվել են նախաքրիստոնեական հավատքի հայկական տաճարների տեղում: Այս տեսակետից առկա են մի շարք պնդումներ, որ Հաղպատի վանքի տեղում գոյություն է ունեցել հեթանոսական տաճար:

10-րդ դարում Հաղպատի վանքի հիմնադրումով բնակավայրի անունը դարձավ Հաղպատ, իսկ Սուրբ Լույս անունը մնաց որպես հարևան լեռան անուն:

Բնակավայրի վերելքը 10-13-րդ դարերում

Հաղպատի վանքի հիմնադրում և վերելք

10-րդ դարը Հայաստանի կարևորագույն իրադարձությունների շրջան էր: Արդեն շուրջ 2 դար հայկական հողերի վրա Բագրատունիների կողմից վերականգնվել էր Հայոց թագավորությունը, որը նշանակալի հետք թողեց Հայոց պատմության մեջ: Այդ ազդեցությունը զգացվում է նույնիսկ մինչև մեր օրեր: 953-978 թվականներին Հայոց արքան էր Աշոտ Գ Ողորմածը, ով հայտնի էր Բարեպաշտ կոչումով: Նրա կինը՝ Խոսրովանույշ թագուհին, հայտնի է իր շինարարական լայնածավալ գործունեությամբ:

976 թվականը դառնում է Հաղպատ գյուղի և Հայաստանի հետագա բազում իրադարձությունների սկզբնակետ: Խոսրովանույշ թագուհին իր ամուսնու աջակցությամբ սկսում է Հաղպատի վանքի Սուրբ Նշան եկեղեցու շինարարությունը հանուն իր որդիներ Սմբատի և Գուրգենի երկարակեցության: 978 թվականին Սմբատը դարձել է Բագրատունյաց Հայաստանի թագավոր, հայտնի Սմբատ Բ Տիեզերակալ անունով, իսկ Գուրգենը՝ Լոռու հայոց թագավորության արքա, Կյուրիկյան թագավորական դինաստիայի հիմնադիր։ Երկու թագավորների բարձրաքանդակները փորագրված են Սուրբ Նշան եկեղեցու արևելյան պատի արտաքին երեսին։ Նրանք պատկերված են միմյանց դիմաց կանգնած և ձեռքերով բռնած եկեղեցու փոքր մակետը։ Խոսրովանույշ թագուհին եկեղեցուն է նվիրաբերել նաև Բագրատունիների տոհմական խորհրդանիշներից մեկը՝ Հիսուս Քրիստոսի խաչափայտի մասունքը, որն այնտեղ է պահվում մինչ օրս:

Եկեղեցու կառուցումը տևում է 15 տարի, որին հաջորդել են վանական համալիրի այլ կոթողների շինարարությունը: Ընդհանուր առմամբ, Հաղպատի վանքը իր ներկա տեսքով ամբողջացել է 10-ից 13-րդ դարերի ընթացքում: Թագուհիների, իշխանների և իշխանուհիների, վանքի առաջնորդների նախաձեռնությամբ կառուցվել են մեծ գավիթը, զանգակատունը, Համազասպի ժամատունը, Սուրբ Գրիգոր և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, սեղանատունը, պարիսպները, հիմնվում է Հաղպատի վանքի հռչակավոր մատենադարանն ու դպրոցը: Այն միջնադարյան Հայաստանի գիտակրթական և կրոնամշակութային կենտրոն էր, որի հետ կապված էին ժամանակի հայտնի գիտնականներ, պատմիչներ, եկեղեցականներ: Այդպիսիք էին Հովհաննես Իմաստասերը, Դավիթ Գանձակեցին, Դավիթ Քոբայրեցին և այլոք: Հաղպատում է գրվել և պահվել հայոց փոքր տոմարը, բազմաթիվ ձեռագիր մատյաններ, որոնց շնորհիվ այսօր հայտնի են Հայոց պատմության տարբեր իրադարձություններ:

Այս ամենի արդյունքում, Հաղպատի վանքը դարձել է Հայաստանի կարևորագույն հաստատություններից մեկը: 1064 թվականին Դավիթ Անհողին արքայի կողմից այն հռչակվել է եպիսկոպոսական աթոռ և այդ կարգավիճակում մնացել մինչև 1836 թվականը:  Հաղպատը Հայ առաքելական եկեղեցու չորս վանքերից մեկն էր, որի առաջնորդը մասնակցում էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրությանը, իսկ այդտեղի հոգևորականությունը՝ Հայաստանի և Հայ առաքելական եկեղեցու կարևորագույն որոշումներին:

Կյուրիկյանները և Հաղպատը

Կյուրիկյանները Բագրատունյաց հարստության կրտսեր ճյուղն էին, որոնք 10-րդ դարի վերջից մինչև 12-րդ դարի սկիզբը իշխում էին Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունում (Լոռու թագավորություն)։ Տոհմի հիմնադիրը Բագրատունյաց Հայաստանի արքա Աշոտ Գ Ողորմածի որդի Գուրգենն էր, ում հետագայում սկսեցին կոչել Կյուրիկե: Նրա անունով էլ կոչվեց թագավորական տոհմը՝ Կյուրիկյաններ, իսկ նրա ժառանգները դարձան հայոց հյուսիսային դարպասների հզոր պաշտպաններն ու մշակույթի հովանավորները։

Կյուրիկյանների կապը Հաղպատի հետ ունեցել է թե՛ քաղաքական, թե՛ հոգևոր խորը արմատներ։ Հաղպատի վանքը հանդիսացել է տոհմի հոգևոր կենտրոնն ու թագավորական տապանատունը։ Վանքի Մեծ գավիթի հատակին մինչ օրս պահպանվել են Կյուրիկյան արքաների և նրանց տոհմի ներկայացուցիչների տապանաքարերը։ Այստեղ թաղված լինելու հանգամանքը վկայում է այն բարձրագույն հարգանքի մասին, որն այս տոհմը տածել է Հաղպատի վանքի նկատմամբ՝ այն համարելով իրենց հավերժական հանգստարանը։

Կյուրիկյան թագավորների օրոք Հաղպատը ապրել է իր ոսկեդարը։ Նրանց ջանքերով վանական համալիրը ոչ միայն ընդարձակվել է նոր կառույցներով, այլև դարձել է անառիկ բերդաքաղաք։

• Սուրբ Նշան եկեղեցու ավարտը. Թեև հիմնադրումը կապված էր Խոսրովանույշ թագուհու անվան հետ, սակայն Կյուրիկե Ա-ի և նրա հաջորդների օրոք տաճարը ստացավ իր վերջնական տեսքը, զարդարվեց որմնանկարներով ու հարստացավ եկեղեցական սպասքով։
• Լոռե բերդի և ենթակառուցվածքների կապը. Կյուրիկյանների նստավայրը՝ մոտակա Լոռե բերդաքաղաքը, սերտորեն կապված էր Հաղպատի հետ։ Արքաները հոգում էին վանքի տնտեսական հզորության մասին՝ նվիրաբերելով գյուղեր, այգիներ և արոտավայրեր, ինչը թույլ տվեց Հաղպատին դառնալ ժամանակի խոշորագույն հողատերերից մեկը։
• Գրչության կենտրոնի զարգացումը. Կյուրիկյանների հովանու ներքո Հաղպատի դպրոցը դարձավ գիտության կենտրոն։ Հատկապես Կյուրիկե Բ-ի և Դավիթ Անհողինի օրոք վանքում հավաքվեցին ժամանակի լավագույն մատենագիրները, ովքեր ստեղծում էին արժեքավոր ձեռագրեր, որոնք պատվիրվում էին հենց արքայական ընտանիքի կողմից։

1064 թվականին Դավիթ Անհողին արքայի կողմից Հաղպատը եպիսկոպոսական աթոռ հռչակելը պատահական չէր։ Դա նպատակ ուներ ամրապնդել Լոռու թագավորության ինքնուրույնությունը և հոգևոր անկախությունը։ Կյուրիկյանները Հաղպատն օգտագործում էին որպես հարթակ՝ տարածաշրջանի քաղաքական անցուդարձին միջամտելու և հարևան պետությունների, այդ թվում՝ Վրաց թագավորության հետ հարաբերությունները կարգավորելու համար։

Կյուրիկյանների դարաշրջանը Հաղպատի համար եղավ հզորացման և ծաղկման շրջան, երբ սովորական վանական բնակատեղին վերածվեց համահայկական նշանակության մշակութային և հոգևոր հսկայի, որի փառքը տարածվեց Հայաստանի սահմաններից շատ հեռու։